وقتی به نقشه تابش خورشیدی ایران نگاه میکنیم، کشورمان را پهنهای زرخیز از منظر انرژی فتوولتائیک مییابیم که میانگین تابش روزانهاش تقریباً بین ۴.۵ تا ۵.۵ کیلوواتساعت بر مترمربع برآورد میشود. این پتانسیل بالا، بسیاری از سرمایهگذاران را ترغیب میکند تا پس از عبور از بوروکراسی اداری و ثبتنام در سامانه مهرسان ساتبا (مراحل آن را در راهنمای ثبتنام در سامانه مهرسان توضیح دادهایم)، به دنبال خرید زمین و احداث نیروگاه بروند.
اما انتخاب لوکیشن پروژه، حیاتیترین تصمیم مهندسی شماست. برخلاف تصور عموم، بیابانهای فوقالعاده داغ جنوب یا دشتهای سوزان خوزستان، بهشت نیروگاههای خورشیدی نیستند. کلید معما در یک پارامتر فیزیکی به نام راندمان پنل در گرما نهفته است. در این مقاله علمی، بهترین استانهای ایران برای نیروگاه خورشیدی را کالبدشکافی میکنیم.
پاسخ کوتاه: مناطق مرتفع و خشک مرکز و جنوب شرق ایران، یعنی کرمان، یزد، اصفهان و فارس، بهترین گزینه برای نیروگاه خورشیدی هستند؛ چون هم تابش زیادی میگیرند و هم هوای خنکترشان افت راندمان پنل را کم نگه میدارد. نوار کوهستانی شمال غرب در رتبهٔ بعد قرار دارد، مناطق داغ و شرجی جنوب با وجود تابش زیاد بیشترین افت حرارتی را دارند و حاشیهٔ خزر به دلیل ابرناکی، ضعیفترین گزینه است.
این مقاله در مهر ۱۴۰۵ بهروزرسانی شد.
۱. ضریب دما (Temperature Coefficient) چیست و چرا گرما راندمان پنل را کم میکند؟
بسیاری از مردم «نور آفتاب» را با «گرمای آفتاب» اشتباه میگیرند. پنلهای خورشیدی با فوتونهای نور برق تولید میکنند، نه با حرارت محیط. در واقع، حرارت یک عامل کاهنده و فرساینده برای سلولهای سیلیکونی است.
تمام پنلهای خورشیدی در شرایط استاندارد آزمایشگاهی (STC) یعنی در دمای محیطی ۲۵ درجه سانتیگراد تست میشوند و توان نامی آنها (مثلاً ۶۲۰ وات) ثبت میگردد. در برگه مشخصات فنی هر پنل، گزینهای به نام ضریب دمای توان قید شده است که معمولاً عددی بین ۰.۳۵- تا ۰.۴- درصد بر درجه سانتیگراد است.
- معنی این عدد چیست؟ به ازای هر یک درجه سانتیگراد افزایش دمای سلول از مرز ۲۵ درجه، توان خروجی پنل حدود ۰.۴ درصد افت میکند. توضیح فیزیکی این اثر را میتوانید در منبع آموزشی PVEducation دربارهٔ اثر دما بر سلول خورشیدی ببینید.
- تحلیل فاجعه در اهواز: در یک روز داغ تابستانی در اهواز یا کویر لوت، دمای هوا به ۵۰ درجه میرسد. در این حالت، دمای خود سلولهای سیلیکونی زیر آفتاب به راحتی از ۷۵ درجه سانتیگراد عبور میکند. این یعنی ۵۰ درجه بالاتر از حد استاندارد آزمایشگاه!

- در این شرایط، نیروگاه شما ناگهان ۲۰ درصد از کل توان نامی خود را فقط به خاطر حرارت محیط از دست میدهد! این افت شدید، پایداری اتصالات تابلو برق (مشروح در مقاله [چکلیست تجهیزات تابلو برق حفاظتی]) را نیز به چالش میکشد.
۲. بهترین استانهای ایران برای نیروگاه خورشیدی کداماند؟
ایران در کمربند پرتابش جهان قرار دارد؛ در گزارش بانک جهانی دربارهٔ پتانسیل برق خورشیدی کشورها هم نام ایران در میان کشورهایی آمده که شرایط عالی برای تولید برق فتوولتائیک دارند. نقشهٔ تابش و پتانسیل تولید هر نقطه از کشور را هم میتوانید در اطلس جهانی خورشید (Global Solar Atlas) ببینید. اما تابش زیاد بهتنهایی کافی نیست و دمای هوا هم تعیین میکند کدام استان واقعاً بهتر است:
۱. استان کرمان (بهشت سولار ایران)
کرمان، به ویژه مناطقی مانند رفسنجان و سیرجان، بالاترین چگالی تابش را در ایران دارند و به دلیل ارتفاع بالا از سطح دریا، آب و هوای آنها در بخشهای زیادی از سال خنک است. افت توان ناشی از ضریب دما در کرمان بسیار ناچیز است.
۲. استان اصفهان و یزد
مناطق مرکزی ایران علاوه بر تعداد روزهای آفتابی بسیار بالا در سال (بیش از ۳۰۰ روز)، بستر جغرافیایی همواری دارند. اصفهان به دلیل اراضی مسطح و دسترسی به خطوط انتقال، پتانسیل فوقالعادهای برای نیروگاههای مگاواتی دارد.
۳. استان آذربایجان شرقی (تبریز) و مناطق کوهستانی
شاید تعجب کنید، اما مناطقی مانند تبریز به دلیل زمستانهای سرد و تابستانهای معتدل، راندمان لحظهای بسیار بالایی در فصول بهار و تابستان ثبت میکنند. درست است که تعداد روزهای آفتابی تبریز کمتر از یزد است، اما در روزهای آفتابی، کمترین میزان افت ناشی از ضریب دما به پنلها تحمیل میشود. سلولها خنک میمانند و ولتاژ استرینگ در بالاترین سطح کارکرد اینورتر قرار میگیرد (دربارهٔ نقش اینورتر، مقالهٔ اینورتر خورشیدی چیست؟ را ببینید).
۳. کدام اقلیم ایران برای نیروگاه خورشیدی مناسبتر است؟
۱. مناطق مرتفع مرکزی و جنوب شرقی (کرمان، یزد، اصفهان، فارس): اقلیم اول.
وضعیت پتانسیل: فوقالعاده عالی (رتبه ۱ ایران).
مشخصه فنی: تابش دائم، رطوبت نزدیک به صفر، ارتفاع بالا از سطح دریا و عملکرد بهینه ضریب دمایی پنلها.
۲. نوار کوهستانی و سردسیر (آذربایجان، همدان، زنجان، کردستان): اقلیم دوم.
وضعیت پتانسیل: بسیار خوب و بهینه.
مشخصه فنی: راندمان ولتاژ خیرهکننده به دلیل خنک بودن سلولها. تنها چالش، زاویه شیب استراکچرها برای زمستان و برفروبی دورهای است.
۳. مناطق فوقالعاده داغ و بیابانی (خوزستان، بوشهر، هرمزگان، سیستان پایین): اقلیم سوم.
وضعیت پتانسیل: متوسط همراه با ریسکهای فنی بالا.
مشخصه فنی: تابش بسیار بالا است اما ضریب دما راندمان را سرکوب میکند. همچنین رطوبت و شرجی بالا در خط ساحلی، پدیده خورگی اتصالات را تشدید کرده و به غبارزدایی مداوم نیاز دارد (اصول آن را در مقالهٔ چطور پنلهای خورشیدی را تمیز کنیم؟ توضیح دادهایم). همین شستوشوی مکرر روی هزینه نگهداری نیروگاه خورشیدی هم اثر میگذارد.
۴. حاشیه دریای خزر (گیلان و مازندران): اقلیم چهارم.
وضعیت پتانسیل: ضعیف (غیراقتصادی برای نیروگاههای بزرگ).
مشخصه فنی: تعداد روزهای ابری بسیار زیاد و رطوبت اشباع بالا، پتانسیل تولید فتوولتائیک را به حداقل میرساند. در این مناطق، پکیجهای کوچک مستقل از شبکه (آفگرید) صرفاً برای رفع نیازهای پایه ویلاها پیشنهاد میشود (مشروح در مقاله [راهنمای احداث نیروگاه خورشیدی ۵ کیلوواتی برای باغ و ویلا]).
جدول خلاصه مقایسه پارامترهای اقلیمی استانهای نمونه در تولید سولار
| نام استان / منطقه نمونه | میانگین روزهای آفتابی | وضعیت اثرگذاری ضریب دما | چالش اصلی محیطی | نمره پتانسیل فیزیکی |
| کرمان | بیش از ۳۲۰ روز | بسیار ناچیز (به دلیل ارتفاع) | طوفان شن و غبار محلی | ۲۰ از ۲۰ |
| آذربایجان شرقی | حدود ۲۶۰ روز | ایده آل (کمترین افت حرارتی) | بارش برف و زاویه تابش زمستان | ۱۷ از ۲۰ |
| خوزستان (اهواز) | بیش از ۳۰۰ روز | بسیار شدید (تا ۲۲٪ افت توان) | گرمای مفرط، شرجی و ریزگردها | ۱۲ از ۲۰ |
| مازندران | کمتر از ۱۸۰ روز | ناچیز | ابرناکی مداوم و رطوبت بالا | ۸ از ۲۰ |
۴. مهندسی معکوس اقلیم؛ چطور اثر گرما را خنثی کنیم؟
اگر شما در یک اقلیم داغ (مانند هرمزگان یا خوزستان) مالک زمین هستید و قصد احداث نیروگاه را دارید، نباید ناامید شوید. مهندسان فتوولتائیک با استفاده از ۳ ترفند طراحی، اثر راندمان پنل در گرما را به حداقل میرسانند:
- انتخاب پنلهای با فناوری N-Type (مانند TOPCon): پنلهای نسل جدید N-Type ضریب دمای بسیار بهتری (حدود ۰.۳- درصد) نسبت به پنلهای قدیمی P-Type دارند و در مناطق داغ برق بیشتری تولید میکنند. تفاوت انواع پنل را در پنل خورشیدی چیست؟ مقایسه کردهایم.
- افزایش ارتفاع استراکچر از کف سقف: در زمان طراحی سازه پایهها (که متریال گالوانیزه آن در مقاله [انواع استراکچر نیروگاه خورشیدی] وزنکشی شد)، فاصله پنل تا کف پشتبام را افزایش میدهند تا جریان هوا (تهویه طبیعی) پشت پنلها برقرار شده و دمای سلولها کاهش یابد. مراحل اجرایی نصب را در راهنمای نصب و راهاندازی پنل خورشیدی مرور کردهایم.
- انتخاب اینورترهای با قابلیت دِریتینگ (Derating) بالا: اینورتر باید در فضایی سایه و دارای تهویه نصب شود تا حرارت محیطی، سبب افت کارکرد قطعات الکترونیکی آن و بروز خطاهای مکرر نگردد.
سوالات متداول دربارهٔ نقشه تابش و بهترین اقلیمهای خورشیدی ایران
بهترین استانهای ایران برای نیروگاه خورشیدی کداماند؟
مناطق مرتفع و خشک مرکز و جنوب شرق ایران، یعنی کرمان، یزد، اصفهان و فارس، بهترین شرایط را دارند؛ تابش زیاد، رطوبت کم و هوای خنکتر در ارتفاع باعث میشود پنلها کمترین افت حرارتی را داشته باشند. نوار کوهستانی آذربایجان، همدان، زنجان و کردستان هم به دلیل خنک ماندن سلولها گزینهٔ بسیار خوبی است.
چرا گرمای زیاد راندمان پنل خورشیدی را کم میکند؟
پنل خورشیدی با نور برق تولید میکند و گرما توان آن را کم میکند. توان نامی پنل در دمای ۲۵ درجه سانتیگراد اندازهگیری میشود و به ازای هر درجه افزایش دمای سلول، توان خروجی معمولاً حدود ۰.۳۵ تا ۰.۴ درصد افت میکند. اگر دمای سلول در یک روز داغ به حدود ۷۵ درجه برسد، پنل نزدیک به ۲۰ درصد از توان نامی خود را از دست میدهد.
ضریب دمای پنل خورشیدی چیست و کجا نوشته میشود؟
ضریب دمای توان (Temperature Coefficient) نشان میدهد توان پنل با هر درجه افزایش دمای سلول چند درصد کم میشود. این عدد در برگهٔ مشخصات فنی پنل قید میشود؛ هرچه به صفر نزدیکتر باشد، پنل در گرما بهتر کار میکند. پنلهای N-Type مانند TOPCon ضریب دمای بهتری (حدود ۰.۳- درصد بر درجه) نسبت به پنلهای قدیمی P-Type دارند.
آیا ساخت نیروگاه خورشیدی در خوزستان و جنوب ایران بهصرفه است؟
تابش در این مناطق بسیار زیاد است، اما گرمای شدید، شرجی و ریزگردها راندمان را پایین میآورند و پتانسیل آن را متوسط و همراه با ریسک فنی میکنند. با انتخاب پنل N-Type، بالاتر بردن سازه برای جریان هوا پشت پنلها، نصب اینورتر در سایه و شستوشوی منظم میتوان بخش زیادی از این افت را جبران کرد.
آیا در گیلان و مازندران میتوان نیروگاه خورشیدی نصب کرد؟
برای نیروگاههای بزرگ، حاشیهٔ خزر به دلیل روزهای ابری زیاد و رطوبت بالا گزینهٔ اقتصادی نیست. در این مناطق معمولاً سیستمهای کوچک مستقل از شبکه برای تأمین نیازهای پایهٔ ویلاها پیشنهاد میشود.
نقشه تابش خورشیدی ایران را از کجا ببینیم؟
اطلس جهانی خورشید (Global Solar Atlas) که با پشتیبانی بانک جهانی منتشر میشود، نقشهٔ تابش و پتانسیل تولید برق فتوولتائیک هر نقطه از ایران را بهصورت رایگان نشان میدهد و میتوان برای هر موقعیت، تولید تخمینی سالانه را هم دید.
جمعبندی؛ بهترین استانهای ایران برای نیروگاه خورشیدی: پیوند جغرافیا و اقتصاد در صنعت سولار
درک درست از اثر ضریب دما و تحلیل نقشه تابش خورشیدی ایران، تضمینکننده پایداری لایه محاسبات مالی و فرمول تعدیل درآمد شما در قراردادهای ۲۰ ساله خرید تضمینی برق ساتبا است (همانطور که در مقاله تحلیلی [راهنمای جامع فرمول تعدیل ساتبا] پلتفرم مالی سیستم را بررسی کردیم). انتخاب بهترین استانهای ایران برای نیروگاه خورشیدی، یعنی تولید کیلوواتساعتهای بیشتر با تجهیزات یکسان و این یعنی بازگشت سرمایه سریعتر و سودآوری خالص بالاتر.
برای مرور جامع مبانی طراحی مهندسی، زوایای بهینه استقرار پنلها در اقلیمهای مختلف ایران و استانداردهای کلان بهرهبرداری، مطالعه مقاله پیلار مرجع یعنی [راهنمای جامع نیروگاه خورشیدی: از طراحی تا بهرهبرداری] را به عنوان گام نهایی پیشنهاد میکنیم.
یک پاسخ